Is emotie ruis?

Met zweethanden en hard kloppend hart kijkt hij de jonge vrouw tegenover hem diep in de ogen. En wat voor een vrouw: ze is geweldig, compleet, simpelweg woest aantrekkelijk! Ze schenkt hem een lieve lach. Hij is ervan overtuigd dat de klik wederzijds is. De man in kwestie doet mee aan een van onze ‘blind date experimenten’[i]. Mijn team en ik toonden aan dat als mannen opgewonden zijn, de kans groter is dat ze hun eigen aantrekkelijkheid overschatten (mannen in het algemeen, uitzonderingen daargelaten). Als de man beter had gekeken, had hij kunnen weten dat de vrouw zenuwachtig was en ongemakkelijk door zijn gestaar. Je zou in dit voorbeeld kunnen stellen dat de emotie het waarnemingsvermogen vertroebelde. Ook andere uitspraken zoals ‘door woede verblind’, lijken te suggereren dat emoties niet meer zijn dan ruis en dat we beter op onze ratio kunnen vertrouwen. Maar niets is minder waar.

Jaren geleden gaf ik groepstherapie aan adolescenten met een sociale angststoornis. Een van de deelnemers had als opdracht meegekregen dat hij met een vriend af moest spreken met wie het contact was verwaterd. Toen ik de week erop voorzichtig vroeg hoe het hem was vergaan, werd hij zichtbaar ongemakkelijk. Hij was er niet aan toegekomen, zei hij, maar, voegde hij er zachtjes aan toe, hij had wel “wat met anderen rondgehangen”. Hij keek me niet aan toen hij dat zei en zijn schouders hingen omlaag. In dit voorbeeld zien we dat de kern van de boodschap juist in de emotie zit. Deze jongen was weer niet het huis uit geweest en voelde zich klote.

Emoties beïnvloeden wat we waarnemen, waar we aandacht aan geven, wat we onthouden en welke betekenis we aan gedrag toekennen. De mens en ook andere dieren hebben ze omdat ze, vanuit evolutionair perspectief gezien, nut hebben. Een diersoort zonder angst zou snel uitsterven; het zou gevaar simpelweg niet uit de weg gaan. Het uiten van signalen is bovendien wijdverspreid in het dierenrijk. Zelfs bomen kunnen signalen uitzenden wanneer het niet goed met ze gaat, bijvoorbeeld als ze dreigen uit te drogen. Via een netwerk van wortels en schimmels kunnen andere bomen die signalen opvangen en reageren door de bedreigde boom te hulp te schieten. Kortom, emoties zitten diep in de natuur van het leven op aarde en het is onmogelijk om hun belang te overschatten.

Maar waarom is het dan soms zo lasting om de ander te lezen, zoals in het eerste voorbeeld van de blind date? Hier zijn verschillende verklaringen voor. Gezichtsexpressies zoals de glimlach kunnen verschillende betekenissen hebben. Een glimlach kan duiden op liefde, vriendschap, maar ook op nervositeit of leedvermaak. Voor een correcte interpretatie van de uiting is het belangrijk om andere factoren zoals de context, lichaamstaal en de toon van iemands stem mee te wegen. Daarnaast proberen mensen hun ware emotie soms te verhullen door een gezichtsexpressie ‘op te zetten’. Laatst had mijn zoontje alle handdoeken in bad gegooid en hij had een ontzettend stout smoeltje. Ik slikte mijn lach in en sprak hem streng toe. Wat het ook ingewikkeld maakt, is dat we over sommige uitingen controle hebben, of in ieder geval tot op zekere hoogte, en over andere totaal niet. Denk aan zweten, pupillen die verwijden of aan blozen. Deze signalen sijpelen naar buiten, glimlach of niet, en zorgen voor gemixte, ambigue uitingen van emotie. Wat iemand voelt en wat iemand laat zien, vallen niet noodzakelijk samen. We reguleren emoties, verbergen ze, versterken ze of geven ze een andere vorm.

Een andere vorm van ruis tijdens een sociale interactie is afkomstig van de waarnemer.Dezelfde emotionele expressie wordt door verschillende mensen anders gelezen. Een directe blik kan voor de één betrokkenheid betekenen en voor de ander agressie. Een stilte kan bedachtzaamheid zijn, maar ook minachting lijken. De waarnemer wordt beïnvloed door zijn eigen emoties, zoals de opwinding van de man tijdens de blind date, maar ook door de culturele bril waardoor hij kijkt, zijn leeftijd en eerdere ervaringen. Een man die al tientallen blauwtjes heeft gelopen en nooit succes in de liefde heeft gehad, zou de glimlach van de vrouw wellicht als signaal van medelijden geïnterpreteerd kunnen hebben.

Emotie is geen ruis. De ruis ontstaat wanneer we denken dat we precies weten wat de emotie van een ander betekent. Een glimlach is immers niet altijd een uitnodiging. Soms is het gewoon een glimlach. En soms wil iemand vooral dat je ophoudt met staren.

[i] Prochazkova, E., Sjak-Shie, E., Behrens, F., Lindh, D., & Kret, M. E. (2022). Physiological synchrony is associated with attraction in a blind date setting. Nature Human Behaviour, 6(2), 269-278.

Photo credit: Katerina Holmes